W fotografii wyrażenie „zdjęcie panoramowe” będzie oznaczało obraz fotograficzny otaczających nas przedmiotów lub okolicy, objętej możliwie jak największym kątem widzenia, lub widok całkowity jakiegoś przedmiotu ze wszystkich stron.[1] Zdjęcia panoramowe wykorzystywane są fotografie dokumentacyjne architektury, stanowisk archeologicznych, ceramiki, płaskorzeźby etc.

Do fotografii panoramowej wykorzystywane są specjalne aparaty z klasycznymi obiektywami lub szczególne układy optyczne, np. obiektywy typu Torus[2]. W aparatach panoramowych ruch obiektywu połączony z przesuwem materiału światłoczułego pozwala na zarejestrowanie obrazu panoramicznego. Popularnym aparatem do panoram był Horizon 202 o kącie widzenia równym 120⁰.[3] Do najnowszych, profesjonalnych aparatów tego typu należą: Roundshot D3[4] oraz Seitz 6x17 Digital[5].

Istnieją również metody pozwalające na wykonanie panoram za pomocą tradycyjnych aparatów fotograficznych: pokrętna oraz posuwowa. Zalecane jest wówczas stosowanie obiektywów o normalnej ogniskowej lub teleobiektywów. Niezwykle istotne jest dobre skorygowanie układu optycznego pod względem dystorsji.[6]

Procedura pokrętna polega na przekręcaniu aparatu o dany kąt, wykonaniu serii zdjęć i ich montażu. Obrót wokół środka układu optycznego wymaga zastosowania statywu z głowicą panoramową.[7] Kąt obrotu aparatu musi być mniejszy niż kąt widzenia stosowanego obiektywu.[8] Należy pamiętać, że wszystkie zdjęcia w danej serii muszą być wykonywany przy tych samych ustawieniach: czasu, przysłony i ostrości[9]. Jeśli fotografia wykonywana jest poza studiem konieczne jest wykonanie zdjęć w możliwie krótkich odstępach czasu. Pozwala to na zniwelowanie różnic oświetlenia sceny.[10]

Rysunek 1: Schemat wykonywania zdjęć panoramowych metodą pokrętną.

Metoda posuwowa polega na fotografowaniu określonych fragmentów przedmiotu z różnych stanowisk.[11] Linie posuwu aparatu uzależnione są od kształtu fotografowanego przedmiotu. Jeśli powierzchnia obiektu jest płaska, przesunięcie aparatu odbywa się w poziomie lub pionie po liniach prostych.

Rysunek 2: Schemat wykonywania zdjęć panoramowych przedmiotów o płaskiej powierzchni metodą posuwową.

Fotografia-plan powierzchni walcowej powinna przedstawiać dokładny obraz rozwinięcia powierzchni tego walca bez jakichkolwiek skrótów perspektywicznych.[12] Do wykonania mniej dokładnych planów wystarczy 10 kadrów. Szczegółowe opracowanie wymaga wykonania 24 zdjęć.[13] W przypadku fotografowania niewielkich przedmiotów najwygodniejszą metodą jest obracanie walca wokół jego własnej osi. Wykorzystanie tego sposobu ułatwia zastosowanie ruchomego podestu.[14] Jeśli jednak fotografowany obiekt jest duży lub nieruchomy należy wyznaczyć linię posuwu aparatu po okręgu, którego środek wyznacza oś walca.

Rysunek 3: Schemat wykonywania zdjęć panoramowych dużych lub nieruchomych przedmiotów w kształcie walca.

Fotografowanie panoramy powierzchni stożka lub jej fragmentu opiera się na podobnych zasadach co wykonywanie zdjęcia rozwinięcia walca. Należy jednak pamiętać o ustawieniu osi optycznej obiektywu prostopadle do linii tworzącej stożka. Oś optyczna powinna pokrywać się z linią poprowadzoną przez połowę wysokości fotografowanej powierzchni. [15]

W przypadku wykonywania fotografii panoramowej przedmiotów o kształcie zbliżonym do walca lub stożka należy zadbać o stałą skalę odwzorowania poszczególnych zdjęć, stosowaną odległość między aparatem a fotografowanym przedmiotem oraz prostopadłe ułożenie osi optycznej obiektywu względem płaszczyzny fotografowanego wycinka. Im krzywizna powierzchni większa, tym mniejsze pole wycinka tej powierzchni należy fotografować.[16]

Rysunek 4: Schemat ustawienia aparatu przy wykonywaniu panoramowego zdjęcia fragmentu powierzchni stożka.

Wykonując zdjęcie rozwinięcia powierzchni o zmiennym promieniu krzywizny również należy posłużyć się metodą posuwową. Przemieszczanie aparatu odbywa się po krzywej wyznaczonej na podstawie przekroju fotografowanej bryły. W tym celu wyznacza się łuk dla fragmentu cechującego się najwyższą krzywizną. Stosunek miedzy długością cięciwy łuku a wysokością jego strzałki powinien wynosić dla dokładnych opracowań 0,05, a dla prac mniej szczegółowych 0,1. Szerokość kolejnych kadrów powinna być równa długości wyznaczonej cięciwy.[17]

Rysunek 5: Schemat wykonywania zdjęć panoramowych przedmiotów o nieregularnym kształcie o powierzchni jednokierunkowo stycznej do prostej.

Najtrudniejszym zadaniem w fotografii panoramowej jest uzyskanie rozwinięcia powierzchni wklęsłych, wypukłych oraz kuli. Panoramę kuli uzyskuje się po zmontowaniu kwadratowych kadrów o długości boku nie większej niż 1/24 jej obwodu.[18] W przypadku fotografowania powierzchni zewnętrznej ruchomej kuli najwygodniej jest umieścić ją na podstawie pozwalającej na obracanie o 15⁰. Najpierw wykonuje się zdjęcia fragmentów położonych na obwodzie. Postępuje się wówczas tak, jak przy wykonywaniu zdjęć powierzchni walca. Następnie fotografuje się kolejne poziomy zmniejszając lub zwiększając kąt nachylenia osi optycznej[19] o 15⁰.[20] Powierzchnie szczytowe są fotografowane pod katem równym 90⁰. Wykonując zdjęcia w ten sposób do stworzenia panoramy kuli niezbędnych jest 266 zdjęć.[21] Znacznym ułatwieniem jest wykonanie szablonu z okienkami w sześciu kształtach, które pozwolą na zakrywanie elementów kuli, które powinny znaleźć się poza kadrem. Szablon taki najłatwiej sporządzić w oparciu o schemat siatki kuli.[22]

Prostszym, ale też mniej dokładnym sposobem na uzyskanie rozwinięcia kuli jest fotografowanie jej jak walca przy zachowaniu stałego kąta obrotu wokół osi kuli o 15⁰. Do zasłonięcia powierzchni poza kadrem można użyć innej siatki podziału z okienkiem w kształcie podwójnego klina.[23]

Fotografowanie zewnętrznej powierzchni kuli wymaga takiego samego poruszania aparatem, jak w przypadku wykonywania zdjęć zewnętrznej powierzchni bryły nieruchomej.[24]

Obiekty o nieregularnym kształcie zazwyczaj dzieli się przy fotografowaniu panoramowym na trójkąty.[25]